Madrid Rio, een paradigmashift voor de stad

 

Hoe functioneert een van de meest opzienbarende Europese city-green projecten, nu het enkele jaren gereed is? De aanleg duurde van 2007 tot 2011. Rio Madrid is een nieuw landschapspark, gelegen aan weerszijden van de rivier Manzanares en maar liefst 150 ha groot!

Een goed plan ontwerpen is niet makkelijk. Adriaan Geuze van West 8, het bureau dat verantwoordelijk is voor het ontwerp, laat noteren dat eigenlijk  een heel leven nodig is om een goed park te kunnen ontwerpen.  Gezien de vele (nieuwe) functies die een park moet vervullenen en het publieke karakter er van, is het inderdaad een grote uitdaging.

West 8 ontwerpt spraakmakende projecten over de hele wereld en heeft daarmee vele tientallen prijzen gewonnen. Is een ontwerp goed als de stadsbewoners het in  hun hart sluiten, is het goed als het een hedendaags ontwerp is, is het goed als het 100 jaar mee kan? In de ontwerpaanpak (die nog eens door Geuze werd verduidelijkt in het live TV/programma Zomergasten augustus 2015) speelt  naast het oplossen van het PvE (het ingenieursdeel) ook een moeilijker benoembare kwaliteit mee : het kunstenaarsdeel. Wat hij niet expliciet noemde is het afstemmen van de beplatingskeuze op locatie, klimaat en functie van het park, voorbij de esthetische kwaliteiten.

De belangrijkste aanleiding voor de majeure kwaliteitsimpuls in het centrum van de stad is niet meer zichtbaar: de autosnelweg M30 die aan beide zijden van de rivier ligt over een lengte van totaal 6 km  en die is verdwenen onder het nieuwe park mbv totaal 43 km tunnel. Dit betekent het verdwijnen van het verkeer van 200.000 auto´s per etmaal onder de grond en de toevoeging van 1000 nieuwe ondergrondse parkeerplaatsen. Deze grote infrastructurele werken  betekenden een investering 4,5 miljard euro, incl. de parkaanleg op en naast de tunnels.

Mede door de filtering van het fijnstof dat zich in de tunnels ophoopt, is er dus door het ondergronds brengen van het verkeer en het terug geven van de ruimte aan de stad een mega winst behaald. Het park met alle voorzieningen (recreatie, brugverbindingen, groenaanleg, fietspaden, wadi’s, terrassen, speeltoestellen, verlichting…) heeft –uiteraard- een langgerekte vorm met wisselende breedtes aan weerszijden van de rivier, steeds binnen de veel bredere bedding waar voorheen de verkeerswegen lagen. De lagere bedding betekent prachtige doorkijkjes vanuit de hoger gelegen stad over het park, vergelijk het met het stadspark van Sevilla in de drooggelegde rivierbedding. Soms gaat het park ook op de hogere gelegen delen verder en vervloeien stad en park.

Een van de belangrijkste planonderdelen is de zgn. Salon des Pinos, de aanplant van maar liefst 8000 naaldbomen: een choreografie, volgens de ontwerpers, en dat klopt gevoelsmatig wonderwel in de praktijk.

Vooral fietsend ervaar je de boomgroep[en als steeds terugkerende elementen. Er zijn dan ook volop (brede) fietsbaden aanwezig. Tegelijk met de aanleg van dit park heeft de politiek ingezet op invoering van voorzieningen voor fietsers, voorheen volledig afwezig. Het park is onderdeel van een stadsfietsrondweg. Dus ook als je het niet van bovenaf bekijkt maar tussen en langs de bomen gaat, ervaar je de setting van de boomensembles als een georkestreerd geheel. De boomspiegels zijn cirkelvormig benadrukt en wat vooral opvalt zijn de mikado-achtige rode stokken die de (schuin)geplaatst de jonge bomen niet alleen stutten maar ook door kleur en positie een vorm van land art laten ontstaan. De natuur is hier in dienst van het ontwerp. De orkestrerende ontwerpershand is hier heel overduidelijk aanwezig. Het doet denken aan een still van dansers met stokken. Ook de gigantische boompartijen waar de stammen tot een vaste hoogte wit geschilderd zijn (het afplakbandje zit er nog!) tonen zich als een architectonisch ingreep, eerder dan als natuur in de stad.

Enkele andere aspecten van het plan:

De grote niveauverschillen in het terrein worden goed benut om doorkijkjes en overzicht te bieden.

Het voormalige koninklijke paleis ligt als een geïsoleerd theaterdecorstuk uitgestald in het park, omgeven door perkfragmenten met heesterbeplanting als historische artefacten.

Door het park lopen wadi’s uitgevoerd in rivierstenen, wachtend op overvloedige regenval. Wat daarbij opvalt zijn de prachtig gedetailleerde oversteekplekken, gemaakt van natuursteen balken met een driehoekige doorsnede. De punt naar beneden, als gigantische Toblerones.

Verharding is er in allerlei soorten: granietkeien, natuursteen platen, beton, halfverharding. In de bestrating zijn vaak florale motieven te zien: als uitgespaarde boomspiegels of als bestraat figuur in een andere kleur. Alles perfect uitgevoerd. Regenwater wordt vaak met fraaie lijngoten opgevangen om wegspoelen van halfverharding te voorkomen.

Verspreid over het park zijn er de gigantische natuursteen brokken gedeponeerd die een rauwheid en een bijna vervreemdende schaalgrootte introduceren die het fijn gedetailleerde parkontwerp oplaadt met  ongenaakbare natuurfragmenten.

Dan de bruggen: wat een feest. De twee bruggen met betonnen schaaldeelbogen waaraan mbt dunne stalen kabels de brugdekken opgehangen zijn, roepen herinneringen op aan omgekeerde boten en tegelijk ook aan schuilgrotten. De onderzijden van deze betonbogen zijn in prachtig mozaïek afgewerkt zodat er buitenkamers ontstaan.

Dan is er de driepotige groene stalen brug die een super ontmoetingsplek boven het water oplevert. De traditionele groene kleur en eveneens traditionele tralieliggerconstructie brengt je aanvankelijk in verwarring, zijn het hergebruikte oude bruggen……?

Ook is er een driepotige (alweer) betonnen brug waarvan je pas later merkt dat het een brug is omdat er zoveel volwassen groen op te vinden is en hij heel schuin het water over steekt.

Soms zijn bruggen en landhoofden voorzien van een heel fijnmazig lamellenhek dat als een pliséband de constructies veilig maakt maar ook heel teer oogt.

Onder sommige bruggen, normaal gesproken duistere vervelende plekken, zijn als een strand ingerichte speelplekken gemaakt die in de zomer welkome schaduw bieden.

Dan is er nog de oversized sensationele buisvormige brugconstructie die zowel als brug maar ook als, net niet in het verlengde neergelegd, tunnelvormige pergola dienst doet.

Erg veel vormgeving, maar blijkbaar nodig geacht in deze serie van steeds afwijkende brugontwerpen die samen met de bestaande traditionele prachtige bruggen de beide stadshelften verbinden. In veel ontwerpen van West 8 zijn dit soort opvallende elementen te vinden: het schuurt en dat is de bedoeling.

Keerwanden, muren en opslaggebouwtjes voor bijv. sportvoorzieningen als een botenloods. Deze zijn gemaakt van gekloofde grijskleurige granietbalken, een materiaal dat goed blijft en neutraal is in uitstraling. De opstaande kanten van beddingborstweringen zijn afgewerkt met prefab betonnen panelen in een abstract gegroefd motief dat deze vele honderden m1 materiaal iets lichts en hedendaags mee geeft. Het zelfde ontwerpmotief is ook gebruikt voor gietijzeren putdeksels.

Overal in het park zijn slingerend uitgevoerde zitbanken die de gebogen lijnen in het ontwerp benadrukken en vooral een gezamenlijk zitten en liggen lijken aan te moedigen.

Uiteraard zijn er ook vele fonteinen, watertrappen en zelfs in het water van de rivier zijn er supergrote strak vormgegeven plantvakken en fonteinconstructiesopgenomen.

Al met al dringt zich op de achtergrond een vergelijking op met de kunstmatige landschappen van Cesar Manrique en Burle Marx: ook daar wordt groen als een ontwerptool ingezet samen met andere materialen.

Er is dus sprake van een nadrukkelijk gestyld geheel dat dan ook aan vele stedelijke functies moet voldoen. Met deze vergelijking probeer ik duidelijk te maken dat het om een heel nieuw soort park gaat waarbij het groen één van de ontwerpelementen is en niet de belangrijkste drager.

Nu de vraag uit het begin, hoe functioneert het park?

Allereerst moet gezegd worden dat de stad Madrid zeer stevig heeft geïnvesteerd in kwaliteit en onderhoud. Het park staat er piekfijn bij. Het ontwerp levert een echt gebruikspark met hoge esthetische kwaliteit. Die kwaliteit is zeldzaam in zijn combinatie van robuustheid, hedendaagsheid, gelaagdheid, afwisseling en gebruik van natuurlijke elementen als stoffering van een grote stedelijke ruimte.

Omdat dit park uit veel meer bestaat dan alleen groen en water kan het al vanaf het begin, terwijl het groen nog volop moet groeien, zijn functie aan. De bomen zullen in de loop der jaren steeds meer hoogtestructuur krijgen en schaduw opleveren. De naaldbomen zijn in dit park erg dicht op elkaar geplat waardoor ze niet groot zullen worden. Ook is de positie van bomen vaak niet zodanig dat de schaduw kunnen geven aan wandelaars, fietsers en voetgangers. Er staan wel al heerlijk schaduwrijke populieren, maar nou net op een plek waar de schaduw gewenst is.

De platanen doen het erg goed. Deze gemakkelijke bomen hebben bewezen dat ze veel aan kunnen en eigenlijk steeds mooier worden.

De vele zitbanken zijn merendeels in de volle zon gezet, hetgeen in de lange hete zomers een groot nadeel is.

Sommige jonge loofbomen vertoonden tekenen van uitdroging. Het kan zijn dat het irrigatiesysteem onvoldoende werkt.

Er is weinig gebruik gemaakt van bloeiende planten. Vooral voor wandelaars die wat meer tijd hebben om de omgeving in zich op te nemen is het plantenassortiment beperkt. Hopelijk kunnen die zich verlustigen aan de vele andere parkelementen waaraan veel ontwerplol te beleven is.

Rio Madrid is een excellent voorbeeld hoe tegelijk met het oplossen van verkeersproblemen de stad weer heel, fraaier en gezonder gemaakt kan worden. Waar in Barcelona het strand weer bij de stad gevoegd kon worden door het verkeer te beteugelen is hier de rivier weer aan de stad gegeven.

Met de term paradigmashift in de titel bedoel ik de invloed die dit park heeft bewerkstelligd: een imageverandering van de stad. Deze is ontstaan door een zeer hedendaagse publieke ruimte in het hart van de stad te maken die het areaal van de vele klassieke pleinen en parken in Madrid behoorlijk verrijkt en daarmee de stad een jonger aanzien geeft.

Presteert het park ook maximaal op het gebied van biodiversiteit? Helaas! Het ontwerp is wat dit betreft vooral eye candy. De plantenkeuze lijkt gestuurd op grafische kwaliteit ipv maximaal bijdragend aan een esthetische uitstraling. Waar zijn de ravotbossen, kruidentuinen, urban gardening plekken, rafelranden, wildernis............... In dit opzicht is het een ouderwest park waar de natuur niet zich zelf kan zijn en dat waar de stadbewoners wel naar kunnen kijken maar niet mee aan de slag kunnen. De bijv. in Parijs manifste betrokkenheid van de burgers bij het stadsgroen is hier afwezig. Het zou nog prima in te passen zijn .......

Meer info zie http://www.west8.nl/projects/madrid_rio/