GroundAbout - Urban Sensibility in and around Eindhoven

Een project van Ernst van der Hoeven en Frank Bruggeman.

Voor GroundAbout bij MU zoeken Bruggeman en Van der Hoeven, makers van het magazine Club Donny, naar het spanningsveld tussen gecultiveerde en ‘wilde’ natuur in en om Eindhoven. Twintig plekken vonden ze, met gemak. Geen aangeharkte parken of goedverzorgde binnentuinen, maar volkstuinen, bouwplaatsen en vluchtheuvels, onverwachte oases vol botanische rijkdom. Een doorgeschoten bonte liguster in een vervallen stadspark, een verlaten rangeerterrein waar de natuur de overhand neemt. In alle gevallen overheerst de vraag waaraan deze plekken hun unieke gevoeligheid ontlenen. Wat maakt een stuk grond tot plek, een stuk stad tot een biotoop?

De gefragmenteerde stedelijke structuur van Eindhoven blijkt ideaal als landschap voor onderzoek naar dit soort unieke plekken. GroundAbout brengt er twintig in kaart, gefotografeerd door Boudewijn Bollmann. Afgedrukt op posterformaat kan iedere bezoeker er een mee naar huis nemen. Samen met ruw houten bouwsels vormen ze een installatie waarmee MU tijdelijk het karakter van tentoonstellingsruimte ontstijgt. Wie de brug en uitkijkposten beklimt, ervaart deze kunstbiotoop in de stad heel anders, al is het maar even. Het uitzicht op de ‘betonnen’ realiteit van haar omgeving krijgt een ander perspectief.

Kunstposium MU Eindhoven

GroundAbout
Wat er aan vooraf ging

Vorige zomer deed ik samen met Frank Bruggeman in opdracht van het kunstpodium MU Eindhoven een studie naar vormen van ongepland stedelijk groen in de gemeente Eindhoven. We gingen op zoek naar allerlei vormen van stedelijke natuur, die zich buiten de regelgeving van de gemeente een bestaan legitimeert en zich niet meteen prijs geeft.

Zonder een voorop gezet plan struinden we een maand lang door Eindhoven. Een voor ons toen nog vrijwel onbekende stad, die we bewust  als een tabula rasa benaderden. Benieuwd naar het ‘andere’ gezicht van de stad, en met een specifiek soort stedelijke gevoeligheid voor ogen, ontweken we zoveel mogelijk de betreden paden.

We bezochten een verlaten rangeerterrein met verwilderde berkenbomen, ontdekten geheimzinnige braakliggende percelen, zwierven over mysterieuze begraafplaatsen en verwonderde ons over de culturele rijkdom en gevoel van saamhorigheid bij de diverse volkstuinverenigingen. We zagen bospercelen met Jeneverbesbomen en monumentale Vliegdennen, genoten van bloemenakkers en wilde bermen. Maar we bezochten ook goed onderhouden parken met een landschappelijk padenstelsel en plantsoenen met een duidelijke modernistische grondslag. We waren verrast door de variatie aan bomen in de lommerrijke lanen en los geschakeerde Amerikaanse eiken op de brede middenbermen van de infrastructurele hoofdaders van de stad. En nergens eerder in Nederland troffen we voortuinen aan met een grotere dichtheid aan Slangendennen, die door hun enorme omvang waren verworden tot een exotisch anachronisme uit de jaren zestig. In de voormalige ‘verboden stad’ Strijp werden we overweldigd door de enorme schaal van verlaten Philips erfgoed en registreerden we de kracht van de natuur op zijn beloop: hoe rulle hopen zand zich razendsnel transformeren in wuivende groene duinen. Ondertussen zagen we ook hoe in enkele weken een hele Vogelaarwijk met de grond gelijk werd gemaakt, terwijl aan de overkant van de straat achter een hoge ligusterhaag de orde van de Dahliavereniging Don Bosco nog steeds in alle stilte regeerde: Dahlia’s in gevangenschap maar in de meest uitzinnige variaties en kleursoorten, keurig opgebonden in smetteloze rijen. Een lange traditie van cyclisch poten, dieven, opbinden, snijden en rooien, hier door de laatste generatie snijbloemen liefhebbers zorgvuldig gekoesterd. In het verwilderde struweel van een voormalig Philips park bleek een grote konijnenkolonie zijn toevlucht te hebben genomen en op een achterterrein aan de van Cortenbachstraat getuigden we van een fraai staaltje guerrilla gardening van enthousiaste omwonenden.

Caleidoscopische clustering

Onze veldtochten waren een caleidoscopische clustering van de meest uiteenlopende indrukken, ontmoetingen en verassingen met mens en natuur.
Wat de door ons bezochte plekken gemeen hadden, was een zekere gefragmenteerde en verweesde gevoeligheid: een verdwaald aspergebed, een verstopte Dahliattuin, een ommuurd klooster, een zigeunerkamp, woonboten met geannexeerde stoeptuintjes. De stedelijke indrukken varieerden van  een Turkse patatkraam tot aan de woekerende Hedera op het fel gekleurde logo van een bedrijfspand.

Het aanvankelijke beeld over Eindhoven - berustend op de aanwezige cliché’s van Philips, Design Academie / De Witte Dame, De Bijenkorf, het Van Abbemuseum en de vele gezellige houdoe zeggende Brabanders - moesten we al snel bijstellen. Het beeld van een vrije stad met een robuuste open structuur en een opvallend landelijk karakter kwam hiervoor in de plaats. Eindhoven was in onze ogen een soort Berlijn, alleen dan kleiner en uiteraard nog steeds in de provincie Brabant. 

Uiteindelijk resulteerde het onderzoek in de tentoonstelling GroundAbout, urban sensibiliteit in and around Eindhoven, waarbij we twintig van de door ons bezochte plekken selecteerden portretteerden op posterformaat en vrij in de expositieruimte presenteerden aan het publiek.

Met GroundAbout hadden we een missie: we wilden stedelingen verassen door ze de ogen te openen voor de gevoelige schoonheid van natuur op de minder voor de hand liggende stadsdelen. Het ‘vogelvrije’ groen in de restgebieden, de schemerzones en de door omwonenden geannexeerde kleinoden van de stad. Plekken die vaak buiten de algemene perceptie van stedelijk groen vallen, maar die wij persoonlijk wel als zodanig hadden ervaren.

 

Eindhoven verassend groen.

Verkennende studie Dommelvallei

Ernst van der Hoeven


Inleiding

Tijdens het bovengenoemde eerdere onderzoek GroundAbout  lag de focus op het stedelijk groen achter de coulissen, in de restruimtes en de schemerzones van de stad, daar waar de natuur - al dan niet door de menselijke hand geholpen - vrij zijn beloop kon hebben: vrijplaatsen voor de stedeling met gedogen als adagium.

Deze verkennende studie, die zich in beginsel concentreert rondom de blauw-groene as van de Dommelvallei, is hierop een vervolg. De studie beoogt aan de hand van specifieke voorbeelden een goed overzicht te geven van het veelzijdige en unieke karakter van de groene stad Eindhoven. 

We hebben hiermee onze invalshoek verbreed en stellen in meer algemene zin de groene verschijningsvorm van Eindhoven centraal. Het veelzijdige groen van paddenpoel tot ecologische hoofdstructuur en van Dommeloever tot Stadswandelpark.

We besteden aandacht aan conventionele vormen van groen zoals belichaamt in het bomenplan van dendroloog F.J. Fontaine, gerealiseerd op binnenbermen van parkwegen, langs lanen en in plantsoenen. Klassieke vormen van stadsverfraaiing. Soms ter compensatie van stedelijke industrie, soms ter meerdere glorie van de opdrachtgever.

Maar er is ook ruimte voor het ecologische experiment, zoals we deze herkenden in de Heemtuin Frater del Tour in het Genepperpark, waarin de invloed van ‘ecotect’ Louis Le Roy zich niet liet verloochenen.
In het herstel van de natuurlijke waarden en een vrijere loop van de Dommel zien we hoe dit ecologische gedachtegoed en het vergroten van de biodiversiteit inmiddels beleidsmatig raakt ingebed en verder reikt dan het niveau van de ecologische hoofdstructuur.

Het groen bezien vanuit verschillende gezichtpunten: de beleidsmaker, de particulier, de mecenas, de amateursvereniging, het spelende kind, de recreant of vanuit de vrij woekerende natuur zelf. Ze representeren de verschillende standpunten met betrekking tot het groen in de stad.

Onderhuidse kwaliteit

Wat die veelzijdige zienswijzen betreft is deze studie ook een les in kijken. We willen net als in de eerdere project GroundAbout aandacht vragen voor onderhuidse kwaliteiten van groen.

Hierbij gaat onze interesse vooral uit naar groene plekken, die door de directe betrokkenheid van de gebruikers een bijzondere betekenis krijgen. Spelende kinderen op een braakliggende bouwgrond, de padden en salamanders in hun eigen natte biotoop, de tuinders op de volkstuin, de jeugdcultuur bij de Berenkuil, het zijn de gebruikers die door hun persoonlijke beleving een plek met ervaring verrijken en hiermee plekken hun specifieke bezielde kwaliteit geven. Soms is deze bezieling evident vanwege een specifieke gebruiksbestemming. Soms zijn de sporen van gebruik minder duidelijk en heeft de plek een zekere ongrijpbare kwaliteit.

Sense of place

In Amerika bestaat er voor dergelijke bezielde plekken met een hoog ‘plekheidsgehalte’ de typering ‘sense of place’. Beeldender kun je het eigenlijk niet typeren. Het raakt aan het wezen van de soms sensibele, ongrijpbare kwaliteit van een plek. Steeds kun je de vraag stellen wat maakt een stuk grond tot een doorleefde plek, een stuk stad tot een bijzondere biotoop?

In deze studie speelt sense of place een belangrijke rol. De belangstelling gaat niet zo zeer uit naar de ‘harde’ stad met zijn sektarische beleidskaders, normering en regelgeving, maar doet een appel op het belang van de ‘zachte’ stad met zijn specifieke onderhuidse kwaliteit van door bewoners bezielde leefomgevingen.

Deze bottom-up benaderingwijze, een mentaliteit dicht bij de praktijk van de gebruiker en ver van de plannenmakers, heeft als risico dat het voorbij gaat aan de betekenis van stedelijk groen op het niveau van de politiek en de beleidsmakers, het groen dat zorgvuldig georkestreerd vanuit een visionair of strategisch oogpunt tot stand komt. Grof weg de ambities, die top down worden opgelegd - op het planniveau van de hele stad, de regio, of zoals ze worden bezien vanuit nationaal en internationaal perspectief.

City branding

Vanuit dat standpunt zou deze groenstudie namelijk ook een ander verhaal kunnen vertellen. Het generieke verhaal van steden in beweging en hun verlangen zich te blijven vernieuwen door steeds weer een nieuwe gedaante aan te nemen. Hoe steden, om te kunnen overleven, zichzelf in de loop van hun geschiedenis steeds opnieuw uitvinden. Handels-stad, cultuur-stad, creatieve-stad, attractieve-stad, het is maar een kleine optelsom van mogelijke thema’s die steden gebruiken ter bevordering van hun eigen citypromotion.

Groene katalysator

Eindhoven vormt hierop geen uitzondering. Plaatselijke varianten als Eindhoven lichtstad, Eindhoven designstad, Eindhoven kennisstad en last but not least, Eindhoven verassend groene stad, getuigen van het verlangen naar een culturele kolonisering door middel van een groene katalysator.

Natuurlijk zijn we ons bewust van de positieve aspecten van een dergelijke groene citybranding. Mits de regie goed wordt afgestemd liggen in deze thematische top down benadering, het centraal stellen van groen bij culturele kolonisering van de stad, grote kansen voor een succesvolle stedelijke transformatie.
Kansen op de schaal van de stedenbouw door bijvoorbeeld groene structuren integraal in te zetten als bindend element. Maar ook vanuit het oogpunt van de ecologie, ten behoeve van het herstel van de biodiversiteit en ter bevordering van de ecologische hoofdstructuur.

Groen top down

Het nieuwe groen neemt top down als een verbindend element een integrale sleutelpositie in binnen de stedelijke strategie. Het lijkt haast als basisvoorwaarde te fungeren voor draagvlak voor deze stedelijke strategie. Groen blijkt een belangrijke bijdrage te kunnen leveren aan een vestigingsklimaat en een gevoel van duurzaamheid. Door het toegevoegde prestige blijkt het en impuls te geven aan nieuwe groepen inwoners, creatievelingen en kenniswerkers en daarom van betekenis als culturele katalysator of economische aanjager.

De vraag is echter in welke mate, voor hoe lang en voor wie. Nu vrijwel alle steden op dezelfde culturele transformatie inzetten, verdwijnt het onderscheidende vermogen. De stedenbouwkundige revitalisatie van Strijp met zijn iconische Philips erfgoed is uniek, maar moet landelijk concurreren met erfgoed van dezelfde kwaliteit aan de IJ-oevers van Amsterdam en aan de oude havenbekkens van Rotterdam.

Een andere essentiële vraag is in hoeverre deze top down beweging ook bijdraagt aan de groei en vernieuwing van de culturele humuslaag bestaande uit fijnmazige en veelvertakte creatieve en innovatieve netwerken in buurten en wijken van de stad.  

Kredietcrisis

Bovendien blijkt ook de kredietcrisis zijn weerslag te hebben op het vooruitgangsdenken. Het vraagt in ieder geval andere overlevingsstrategieën. 

Vertragingen in de bouw hebben vaak grote implicaties voor de directe leefomgeving. Als bouwgrond langer dan gepland braak komt te liggen en een goede tijdelijke bestemming daarvoor ontbreekt, bestaat het risico dat de verlammende passieve houding de plekken ‘besmetten’ en op een negatieve manier het discours over de toekomst van de stad gaat bepalen.
Je hoeft maar even het schrikbeeld van de Amerikaanse industriestad Detroit voor de geest te halen, om de enorme impact van economische stagnatie op  het stedelijk vertrouwen, te blijven beseffen.

Learning from Detroit

Nu zijn de aanwezige braakliggende bouwkavels in Eindhoven niet meteen
in verband te brengen met de enorme schaal van de ontvolkte stadsdelen in Detroit - de gevolgen van de ontmanteling van de auto-industrie voor deze ooit zeer welvarende miljoenen stad zijn natuurlijk oneindig veel complexer – maar feit is dat we er wel wat van zouden kunnen leren. Het toont ons haarscherp welke risico’s een te eenzijdige stedelijke profilering met zich mee kunnen brengen.

Maar het leert ons ook ontzag te hebben voor de regenererende kracht van de natuur en begrip te tonen voor het creatieve vermogen van mensen grond naar eigen inzicht in te vullen.

Urban farms

De zelfredzaamheid van zijn inwoners verschaft Detroit ongewild de cultstatus van groenste stad van Amerika. Het is de bakermat van the Urban Argricultural Movement, een hands on  beweging, die ecologisch bewustwording paart aan een proces van zelfontplooiing en eigen initiatief. Langzaam komt er door het agrarisch herbestemmen van braakliggende grond een nieuwe economie op gang – waar het aloude sense of power is ingeruild voor de persoonlijke benadering en directe betrokkenheid van de bewoners met zijn eigen geteelde gewassen. We zien hoe mensen door eigen inbreng tot verrassende resultaten komen. De inwoners van deze spookstad bleken weerbarstiger te zijn dan iemand kon bevroedden. Er ontwikkelt zich een stedelijke vorm van landbouw. De stad kende afgelopen zomer 800 geregistreerde urban farms.

Generiek versus authentiek

Deze studie probeert een nuancering aan te brengen in de
eendimensionale groene denken vanuit het perspectief van de citymarketing. Een mentaliteit die opereert vanuit de gedachte van de ultiem maakbare stad en die bewust generieke begrippen hanteert als attractief en verassend.  

In onze ogen wordt het pas interessant als we deze algemene begrippen specifiek maken door ze te koppelen aan wat precies Eindhoven aantrekkelijk maakt en waarom het groen verrassend is. Wat ons betreft blijven bestaande groene typeringen als Eindhoven dorpenstad, Eindhoven bomenstad, Eindhoven Dommelstad overeind staan omdat ze nog steeds zeer bruikbaar zijn. Omdat deze begrippen Illustreren waarom Eindhoven een authentieke stad is en hoe deze zich van andere groene attractieve steden onderscheidt.

Eindhoven Dommelstad

In de groene verschijningsvorm van Eindhoven speelt de rivier de Dommel, die met zijn meanderende groene oevers de gehele stad doorkruist, een belangrijke rol. Deze is niet alleen bepalend voor het specifieke robuuste groene karakter van de stad maar is ook een belangrijke hoofdader, waaraan verschillende delen van de stad op organische wijze hun samenhang en structuur ontlenen.

De Dommel is niet weg te denken uit het stadbeeld van Eindhoven en kent vele gedaantes: van een gekanaliseerde rivier met hoge kademuren tot wetering met expressionistisch gemetselde bruggen ingepast in het grondplan van een plantsoen. Van een verbluffend vitale, snel stromende rivier tot een kalm kabbelende beek.

We treffen er fraaie gecultiveerde stukken maar ook delen met rijke natuurlijke waarden, waar het herstel van de biodiversiteit het uitgangspunt lijkt te zijn. Er is ruimte voor natuur en cultuur, maar ook aandacht voor educatie, sport en recreatie.

In de binnenstad bij het Van Abbe museum gaat de gecultiveerde beplanting van Piet Oudolf bloementuin op een vanzelfsprekende manier over in een natuurlijke wilde begroeiing langs de oevers. Hier is een subtiele balans ontstaan tussen gecultiveerde en natuurlijke begroeiing, tussen natuur en cultuur, tussen planmatig denken en het koesteren van de vrije natuur die bewust op zijn beloop wordt gelaten.

Transformaties in de thematiek van de stad Eindhoven: van monomane industrie stad naar cultureel diverse groene kennisstad.

De transformatie van een monomane door Philips gedicteerde industriestad naar een breder georiënteerde kennisstad met aandacht voor de creatieve industrie, heeft evidente implicaties voor de verschijningsvorm van de stad. Deze thematische verbreding van techniek naar kennis vertaald zich ook in het groenbeleid van de stad.

Groen heeft altijd een belangrijke rol gespeeld in Eindhoven, maar de manier waarop aan groen een betekenis wordt toegekend is aan het veranderen.

Philips stad

Philips was als belangrijkste werkgever en bouwheer decennia lang bepalend voor het gezicht van de stad. Philips bepaalde waar de fabrieken werden gebouwd en hoe en waar de fabrieksarbeiders werden gehuisvest. De ontwikkeling van het bedrijf ging hand in hand met de stedenbouwkundige ontwikkeling van de lichtstad Eindhoven. Philips maakte dat Eindhoven kon uitgroeien tot een belangrijke industrie stad met een gerenommeerde technische universiteit. Maar Philips bracht ook cultureel en maatschappelijk verlichting. Door de aanleg van parken en plantsoenen, allerlei voorzieningen ten behoeve van sport en recreatie, was Philips naast werkgever ook mecenas die zorg droeg voor sociale cohesie en het culturele aanzien van de stad.

Gespleten karakter

Door de industriële expansie ontstonden tussen de woonwijken enorme geïsoleerde industrieterreinen, eilanden die als op zich zelf als steden konden worden ervaren. Zoals de ontwikkeling van de haven bepalend werd voor zowel de groei als het gefragmenteerde karakter van de havenstad Rotterdam werd Philips op stedenbouwkundig niveau medeplichtig aan de gespleten verschijningsvorm van Eindhoven. Want anders dan de uitwaaierende en semi-concentrische jaarringen van een boom groeide Eindhoven niet organisch, niet concentrisch en niet logisch. Zoals Rotterdam tegelijkertijd een wereldhaven kon zijn als een verstedelijkt Brabants dorp, zo kon Eindhoven locaal weliswaar het aanzien hebben van een bedrijvige industriële reus, maar ging dit predikaat niet op voor de stad in algehele zin. Net als Rotterdam kreeg Eindhoven weliswaar een hyper modern stadshart maar beide steden behielden tevens hun landelijke karakter op het niveau van de woonwijken. Nu nog wordt Eindhoven door velen eerder beleefd als een conglomeraat van dorpen dan als een dynamische industriestad.

Philips verleden

In het verleden, in de Philips tijd, kreeg groen betekenis op het niveau van de stadsverfraaiing, de recreatie en sportbeoefening. In mindere mate speelden ecologische en ideologische aspecten een rol. Groen bleek met name een dankbare buffer tegen de industrie en compenseerde haar aanwezigheid in de stad. De aanleg van voorbeeldige parken en plantsoenen, brede lanen, de wandelpaden langs de oevers van de Dommel, al dit zorgvuldig ontworpen en goed onderhouden groen verschafte Eindhoven het imago van een keurige leefbare industrie stad met voldoende ruimte voor sport, recreatie en een rijk verenigingsleven. Als het ware faciliteerde Philips de behoefte van bewoners in de fabriekstad en gaf de stad een groen en cultureel aanzien. Groen was in wezen niks meer dan een noodzakelijk bijproduct van industriële expansie die voortkwam uit de goed bedoelde maar paternalistisch ingegeven behoefte iets bijzonders terug te betekenen voor de maatschappij.

Geniale Brainport

De huidige transformatie van industriestad naar kennis/designstad loopt parallel aan de ontmanteling van de Philips bedrijven en fabrieken in de binnenstad van Eindhoven en de stedelijke ambitie deze gebieden te transformeren tot bijzonder stedelijke woongebieden. De plannen zich als stad te profileren als een creatieve en attractieve kennisstad werden al eerder grootst ingezet met de aanleg van de prestigieuze High Tech campus naar landschappelijk ontwerp van West 8. De culturele programmering van de gerestaureerde Philips icoon de Witte Dame met de internationaal vermaarde Design Academie past ook binnen het verlangen naar een nieuw elan van innovatieve kennis/designstad. De plannen voor de inrichting van Strijp S, het landschapsplan voor Landelijk Strijp en de zogenaamde Groene Corridor zijn beleidsmatige aanvullingen op een groene city branding van de stad. De inzet is zich te ontwikkelen in de richting van een innovatieve geniale Brainport. Groen geeft gestalte aan het open karakter van een campus en kan betekenis verschaffen aan begrippen als duurzaamheid en innovatie.
Het concentreren van kennis gerelateerde bedrijven in een aantrekkelijke groene omgeving met een open structuur is een beproefde formule. Silicon Valley, in de Santa Clara vallei nabij San Francisco is het bekendste voorbeeld van een dergelijke geslaagde stedelijke thematisering van natuur en techniek. Ze illustreren het denken in termen van citymarketing waarin groen op verschillende niveaus een zorgvuldig georkestreerde rol krijgt toebedeeld.

Conclusie

Deze studie probeert een lans te breken voor een bredere opvatting van het begrip ‘stedelijk groen’. We hopen zo de bewustwording van bewoners met hun eigen leefomgeving te versterken en ook richting de politiek en de beleidsmakers het belang van vrije ruimte, ruimte waar bewoners grond vrij naar eigen inzicht kunnen invullen, te beklemtonen.

Want volgens ons liggen hier, in een verruiming van het denken over groen en in een vrijere omgang daarvan, een uitgelezen kans voor Eindhoven om zich als groene gemeente te onderscheiden.

Groen is in Eindhoven op alle schaalniveau’s en in de meest uiteenlopende vormen en soorten ruim voor handen. Maar met name op een robuust landschappelijk niveau, en in het herstel van de ecologische natuurlijke waarden daarbinnen, wint het groen aan bijzondere betekenis. Het Brabants beekdallandschap, de Dommelvallei, de Oirschotse heide en het coulissen landschap van de Lage Heide, het dekzandplateau (Brabants leem) van Strijp S, landgoed de Wielewaal en het zogenaamde ‘natte Kralensnoer’ Beatrixkanaal en Ekkersrijt, zijn voorbeelden van unieke landschappelijke inbedding van Eindhoven. Op regionaal niveau wordt het landschappelijke belang bekrachtigd door de zogenaamde duurzame driehoek Den Bosch, Tilburg, Eindhoven.   

Tegelijkertijd is Eindhoven een stad in beweging, een stad met ambitieuze bouwplannen en drang zich cultureel te blijven ontwikkelen. Een goede architectonische, stedenbouwkundige en planologische regie is daarvoor onontbeerlijk.

Binnen de beleidskaders blijft echter voldoende ruimte particuliere initiatieven toe te laten, bewoners initiatieven te stimuleren en creatief gebruik van tijdelijk braakliggend bouwgrond te bevorderen.

De positieve werking van een verantwoordelijke omgang met braakliggende grond is al aangetoond met het festival Flux/S op het voormalige Philips terrein Strijp S, dat komende tien jaar in de maand september het terrein tijdelijk blijft annexeren.

Want, om in de woorden van de catalogus te spreken meer te worden dan en architecturale ordening ‘moet ruimte niet alleen raken maar ook aangeraakt worden. Flux-s nodigt de bezoeker uit zich Strijp-S toe te eigenen, door er zich in te bewegen letterlijk en figuurlijk. Hij kan lang voordat het voormalige Philips terrein bewoond zal raken, er een eigen nieuwe visie op projecteren. Het is deze ruime die de kiem legt voor de Creatieve City die Strijp-S zal zijn’.   

Dat deze ontwikkelingsgebieden nog niet overal goed worden gebruikt, of zelfs gewaardeerd, zegt in onze ogen echter meer iets over de mentaliteit van de bewoners dan over het gebrek aan gemeentelijk kader of over het potentieel aan mogelijkheden. Dus bestuurders grijp je kans en bewoners maak daar gebruik van. Alleen dan kan Eindhoven zich profileren als een vrije stad, die denkt aan robuust groen op poster formaat.