Een BIOTOPE CITY QUARTIER voor WENEN

Available translations: 

 

In Wenen wordt op dit moment de planning uitgewerkt van een wijk volgens de principes van de Stichting Biotope City. Het doel is het realiseren van een dicht bebouwde stedelijke wijk alsof het natuur is.
Dat betekent dat woningen, de woonomgeving en gebouwen voor dagelijkse voorzieningen nauw verweven met flora en fauna worden gerealiseerd. Met specifieke aandacht voor de kwaliteit van de leefomgeving voor de óók te huisvesten de planten en dieren.

De wijk wordt gebouwd op het terrein van de voormalige CocaCola-fabriek in Wenen. Het terrein van 5,4 ha is op dit moment helemaal verhard en bebouwd. Het terrein grenst aan een zijde aan de drukke Triester Strasse, met aan de overkant de Wienerberg City. Dit is een van de onplezierige nalatenschappen van de stedenbouwkundige dwaalsporen in de jaren ’80, die je ook in Wenen kunt vinden. In het noorden grenst het terrein aan een wijk uit de jaren ’30 met eenvoudige vrijstaande lage huizen. In het zuiden en het oosten ligt het terrein echter direct naast de Wienerberg en de Otto-Benesch-Park, beiden groene recreatiegebieden. Alleen op de noordwestelijke hoek is er nog een industrieel bedrijf gevestigd.

De voorgeschiedenis

Het initiatief tot realiseren van dit concept kwam van Harry Glück. Zijn aandacht werd getrokken door de Stichting Biotope-City en haar online journal. Zijn ideeën over stedenbouw zijn beïnvloed door antropologen en biologen: doordrongen van het inzicht, dat mensen, als voormalige bewoners van Savannes, in hun behoeftes aan een leefomgeving nog niet zo ver verwijderd zijn van toen. Twee dingen zijn onontbeerlijk voor ons om ons prettig te voelen: groen en blauw, bladgroen en water. Harry had reeds in de jaren ’70 furore gemaakt met een groot complex waarin hij deze beide doelstellingen trachtte te realiseren: Het woonpark Alterlaa in vorm van drie woontorens van 23 verdiepingen in een wijds park met op de balkons ruimte voor een intensieve begroening en met zwembaden op het dak. In deze woningen van Alterlaa, allemaal sociale sector, wonen nu ca. 11.000 mensen met grote woon-tevredenheid. De eigenaar van het complex, een Weense wooncorporatie, zegt: „Het is beste project in ons bestand“ en er zijn lange wachtlijsten.

 
Wohnkomplex Alterlaa, Wien,  Fotos: Helga Fassbinder©

Het idee van de dichte stad als natuur sprak Harry Glück uiteraard aan: hij nam contact op met de Stichting Biotope City om in Wenen een model van toekomstgericht urbaan wonen te scheppen volgens de principes van de Stichting.

Wat is anno 2017 toekomstgerichte stadsplanning?

Maar wat is vandaag, 40 jaar na Alterlaa, nog actueel aan Harry Glück's aanpak van toen? Wat is vandaag toekomstgericht wonen, toekomstgerichte stadsplanning? De randvoorwaarden van het stedelijk leven zijn globaal sterk veranderd, met name het milieu van dichte urbane gebieden is veranderd. Vandaag hebben wij te maken met een duidelijk voelbare klimaatsverandering, waarvan de effecten volgens de voorspellingen in de komende decennia steeds meer te voelen zullen zijn. De zomers worden warmer, regenbuien komen vaker voor en zijn heviger. Er valt nu tijdens een bui een hoeveelheid water in korte tijd, die anders gedurende maanden zou zijn gevallen. Stormen van ongebruikelijke sterkte steken in alle jaargetijdenr op. Bovendien heeft het sterk toegenomen autoverkeer tot emissies geleid, die in veel steden het voor een goede gezondheid toelaatbare overstijgen.

Bovendien is er ook een verandering in de bevolkingsstructuur. Waren 40 jaar geleden de wijken op sociaal gebied nog relatief homogeen en waren mensen met een allochtone achtergrond nog vrij uitzonderlijk – nu kennen heel veel wijken een groot aantal aan etniciteiten, leefgewoontes en talen naast elkaar.
Met het oog op deze veranderingen in klimaat, sociale structuur en gedrag vragen we ons af: waaraan moet een dicht bevolkte wijk vandaag de dag voldoen, om een goede leefomgeving te zijn, voor mensen, dieren en planten?

Het concept Biotope City: de stad als natuur

Het concept Biotope City gaat ervan uit, dat de veranderingen in klimaat en milieu met een nieuwe strategie ten opzichte natuur moet worden beantwoord. Een strategie van samenwerking van stad met het groen, de natuur. Het zelf-regeneratief vermogen van de natuur moet worden benut om de huidige en verder te verwachten belastingen van de urbane leefomgeving te verzachten.

Het concept Biotope City als bouwprogramma

Onderzoek heeft aangetoond, dat bladgroen in veel opzichten een uitstekend middel is om:
- de lucht te reinigen,
- ’s zomers de temperatuur te verlagen,
- (regen)water vast te houden,
- fijnstof te binden.
Bovendien heeft groen een rustgevend psychisch effect op mensen en draagt een groene omgeving zelfs bij aan versnelling van genezingsprocessen. Bovendien is bladgroen in vegetatie vergaand het meest goedkope middel om elk van deze milieu-belastingen op zich te verminderen – en dit nota bene zonder verbruik van extra energie.
- 10% meer groen kan tot verlaging van de temperatuur met minimal 3 graden leiden
- bladgroen kan tot 30% van het volume van fijnstof absorberen
- bladgroen draagt actief bij tot conversie van CO2

Biotope City als program voor biodiversiteit

Dit alles heeft echter implicaties: de integratie van meer bladgroen (door bomen, struiken, groene daken, gevelgroen, struigroen) gaat gepaard met een daarmee onafscheidelijk verbonden eigen leefwereld van insecten, vogels, kleine zoogdieren en reptielen. De integratie van 'natuur' in de stad betekent ook: cohabitatie met de natuurlijke leefwerelden van flora en fauna.

Dit vergt een vergaand omdenken: het gaat erom, de stad niet langer te beleven als een tegenpool tot natuur, maar als een specifieke vorm van natuur, opgenomen in het rijtje van natuur-typologie die ons vertrouwd is: bos, weiland, moeras, duinen, rotsen etc. Zodoende onderkennen wij dat ook de stad is ingebed in de complexe samenhang van de natuur.

Biotope City als civil society- program

Het concept van de Biotoop City is onvolledig, ja zelfs onuitvoerbaar, als men het louter als een bouwopgave zou opvatten. De maatregelen tot vermeerderen van het groen in de stad kunnen worden geïnitieerd, gestimuleerd en ondersteund door de gemeente, de huiseigenaren en beleggers. Ze zullen alleen dan tot aanhoudend succes leiden, als bewoners zich mede verantwoordelijk voelen en actief deelnemen aan het onderhouden en vermeerderen van het groen. In feite gebeurt dit ook al vaak en op veel manieren: door groen op vensterbanken, op balkons, langs gevels, op boomschijven, door het onderhouden van gezamenlijke tuintjes met buren op openbare plekken... Tot aan de bewaking door bewoners van zogenaamd onkruid in de voegen, spleten en kieren van de bestrating in de openbare ruimte, waaronder soms zeldzame gewassen die op de rode lijst staan. Maar ook insectenhotels, nestkastjes voor diverse soorten vogels, vleermuizenkasten en in de beschutten plekken in tuinen voor kikkers, padden, spitsmuizen, egels e.a. zijn op steeds meer plekken te vinden.
Zodoende wordt zichtbaar, dat vanuit een visie op de directe woonomgeving als deel van de natuur, als stadswildernis ook een nieuw verantwoordelijkheidsbesef groeit. Er ontstaat een behoedzaam en verantwoord gedrag ten opzichte van alles wat leeft. Er ontstaat een nieuw gevoel van gemeenschap met buren.

Door gezamenlijk tuinieren, gezamenlijk onderhouden, gezamenlijk beschermen... De Amsterdamse stadsecoloog Martin Melchers heeft een mooie natuurfilm over de wildernis van Amsterdam gemaakt, waardoor precies dit aspect goed wordt gedemonstreerd. Met name zijn openheid tegenover 'het vreemde' geeft een goed voorbeeld, want ook in de natuur is er een constante verandering en binnendringen van andere, niet inheemse soorten gaande. Dat moeten we accepteren: wij leven in een stroom van verandering, die doorgaat sinds het begin der tijden. Juist dit aspect is het, dat het concept van Biotope City ook laat worden tot een civiel maatschappelijk program: leren van de natuur door het gezamenlijk omgaan met de natuur.
Zodoende wordt zichtbaar dat vanuit een visie op de directe woonomgeving, als deel van de natuur, als stadswildernis, ook een nieuw verantwoordelijkheidsbesef groeit. Er ontstaat een behoedzaam en verantwoord gedrag ten opzichte van alles wat leeft. Er ontstaat een nieuw gevoel van gemeenschap met buren, door gezamenlijk tuinieren,  gezamenlijk onderhouden, gezamenlijk beschermen...

Conclusie:

'Vergroening' is de actueel realiseerbare en goedkope maatregel voor bijtijdse en toekomstgerichte kwaliteitsstandaards.

Een groene huid voor de stad is efficiënt en goedkoop met betrekking tot de verzachting van de uitwerkingen van essentiële milieufactoren door:

- verlaging van de temperatuur
- reductie van de fijnstofbelasting
- CO2 - reductie
- regenwater retentie
- afremming van wind
- dakisolatie

En het groen is behulpzaam bij een sociale stabilisatie van de buurt,
dwars door verschillende etniciteiten en lagen van de bevolking heen
en helpt ook door versterking van het verantwoordelijkheidsbesef van bewoners:

- door urban gardening en urban farming
- door inzet 'hulpmiddelen' voor de fauna zoals nestkastjes, insectenhotels etc.
- door mogelijke reductie van de vrijetijdsmobiliteit door een recreatie-aanbod thuis

Terrassengarten 12.Etage, Alterlaa, Wien, Foto: Helga Fassbinder©

 

10 effecten van het concept 'Biotope City'

De bijdrage van het concept tot verbetering van het urbane leven onder de huidige en toekomstige omstandigheden laat zich samenvatten in 10 punten:

 1. Urbane klimaatregulering (temperatuur-reductie) door planten (bomen, struiken, vaste planten, dak- en verticaal groen) en daardoor verzachting van de gevolgen van de klimaatsverandering voor bewoners en door thermische bescherming van de gebouwen (besparing energiekosten)
2. Optimalisatie van het windveld voor het microklimaat
3. Waterretentie door doorlatende oppervlakten
4. Opslag en exploitatie van het regenwater door planten (bladgroen en wortels), raingardens, vijvers, waterbergingen
5. Absorptie van fijnstof en schaadstof door planten
6. CO2 balans: fixeren van CO2 door planten
7. Compensatie van onvermijdelijke verharding door maatregelen van begroening
8. Verhoging van biodiversiteit
9. Rruimte voor bewegen en ontmoeting in de buitenlucht voor bewoners, met name voor kinderen en ouderen, maar ook met (onbekende) buren
10. Natuurbeleving als een essentieel onderdeel van het leven met zijn positieve uitwerkingen op het psychische evenwicht en op genezing.

Op de keper beschouwd: het begroenen van de stad is:

- ecologisch efficiënt
- goedkoop
- energie-zuinig
- sociaal bevorderend….
en bovendien ook nog gewoon mooi!

De biotoop stad, de stad als natuur: dat is de stad van een humane, milieuvriendelijke samenleving.
Ze is zeer dicht bebouwd en tegelijkertijd extreem groen en toont een nieuwe, andere schoonheid als die waar wij, die  modern geschoold zijn, aan gewend zijn.
Ze sluit natuur niet uit maar in.
Ze laat, als een specifieke type van natuur, de urbane mens ervaren, dat hij deel is van een omvattende natuur waarvoor hij verantwoordelijk is.

 

Het Biotope-City-Quartier op het CocaCola-terrein

Het terrein is 5,4 ha groot. De plannen omvatten 950 woningen, kantoren, een school, kinderopvang, winkels voor dagelijkse boodschapen en een breed scala van mogelijkheden in de openbare ruimte, van speeltuinen voor kinderen van verschillende leeftijden, tot beekjes en tuintjes voor huurders voor (gezamenlijk) urban gardening.

De planning is uitgewerkt in een coöperatief proces, waaraan naast drie architectenbureaus ook experts van diverse disciplines en diverse gemeentelijke diensten, vertegenwoordigers van de woningcorporaties en het stadsdeel deel hebben genomen.

Een van de vragen was: Hoe ziet de voortzetting en bijdetijdse opfrissing van de intenties van de succesvolle complexen van Harry Glück uit?
Kan het ons lukken, een zo totaal verhard terrein om te toveren tot een Biotope-City-wijk - en dit onder de voorwaarden van normale kosten van de sociale woningbouw?
- afgestemd op eisen van de species homo sapiens onder de huidige en toekomstige klimatische randvoorwaarden
- vanuit milieu oogpunt geschikt voor de gewenste biodiversiteit
- ressources-ontziend
- met een slim gebruik van de natuur, als aanvulling en verbetering van onze technische en sociale oplossingen


Nota bene: We gaan er van uit, dat het resultaat op midden- en lange termijn goedkoper is voor de overheid en de investeerders !

Het Planingsteam aan het werkt, Foto: Helga Fassbinder©

Met betrekking tot het terrein zei Harry Glück:

„Stadsreparatie is hier niet genoeg. Het gaat erom, om op deze plek de gelegenheid te benutten en het appel van de natuur voorbeeldig te integreren in de hier in wording zijnde wijk.

 

Schetsen, ook aan de zijlijn van Maria Auböck ©Auböck&Kárácz

Visie van de wijk ©Schreiner&Kastler

Wat is de stand van zaken?

Intussen is het masterplan door de stad Wenen goedgekeurd. Nu zal het er om gaan, deze zeer complexe plannen verder uit te werken.

De 'Universität für Bodenkultur Wien' en 'Green4Cities' hebben samen met de Stichting Biotope City een onderzoeksaanvraag ingediend, om het planningsproces op de voet te volgen: Waar zullen moeilijkheden in het verdere planningsproces optreden, een procedure die toch al op veel gebieden terra incognita moet betreden? Waar zullen moeilijkheden optreden bij de implementatie van de plannen? Van welke aard zullen die moeilijkheden dan zijn? Welke rol speelt de organisatiestructuur en welke rol spelen de bestaande voorschriften en bouwverordeningen? De onderzoeksaanvraag is intussen goedgekeurd. Dit is belangrijk, want op die manier zullen barrières en hindernissen voor een implementatie van extreem veel groen in de dichte stad aangewezen kunnen worden, met alle politieke implicaties van dien. Dit zou de mogelijkheid kunnen geven, om structurele oplossingen te ontwikkelen. Het doel is ook, om het concept ook toepasbaar te maken voor andere projecten op andere locaties. Dus nu aan de slag!

 

Interdisziplinäres  kooperatives Projektentwicklungsverfahren
interdisziplinäres Planungsteam:
Harry Glück, Stadtplanung/Architektur
Helga Fassbinder, Stadtplanung, Stiftung Biotope City
Rüdiger Lainer + Partner, Stadtplanung/Architektur
Renate  Rödel/Franz Sumnitsch, BKK3, Stadtplanung/Architektur
Maria Auböck, János Kárácz, Freiraumplanung
Andreas Käfer, TraffiX, Mobilitätskonzept, Verkehr
Bernhard Scharf, Institut f Ingenieurbiologie u Landschaftsbau, Boku
Margarete Huber, Raimund Gutmann, wohnbund consult, Quartiersentwicklung u Parizipation
Auslober:
GESIBA in Kooperation mit Wien Süd und Mischek/Wiener Heim

 

Met dank aan Dineke Oudijk voor de ondersteuning van de vertaling